The Origin and Development of Cremation Urn Burials in Urartian Kingdom
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19897896Keywords:
Urartu, Cremation, Urn,, Burial, OriginAbstract
Urartu Krallığı'ndaki küllükle gömme geleneği, toplumun çok etnikli ve kozmopolit yapısından kaynaklanan dini ve kültürel çeşitliliğin bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Urartu halkı hem gömme hem de yakma yöntemlerini uygulamıştır; yakma yönteminde, yakılan kişilerin kemik ve külleri çoğunlukla küllük kapların içine yerleştirilmiştir. Küllük olarak öncelikle pişmiş toprak kaplar kullanılsa da, bronz örneklerine de rastlanmıştır. Küllüklerin ağızları genellikle ters çevrilmiş bir kapla kapatılırdı; mezar eşyaları genellikle küllüğün içine, etrafına veya altına yerleştirilirdi. Urartu'daki küllükle gömme geleneğinin kökeni, Neolitik Dönem'den beri Anadolu'da gözlemlenen köklü yakma uygulamalarına dayanmaktadır. Çayönü ve Çatalhöyük'te başlayan bu gelenek, Kalkolitik ve Tunç Çağları boyunca Yumuktepe, Acemhöyük, Gedikli-Karahöyük ve Panaztepe gibi merkezlerde devam etmiş ve Hitit döneminde küp mezarlarla daha da yaygınlaşmıştır. Urartu bağlamındaki köken tartışmalarında Hitit ve Yeni Hitit krallıkları, Kuzey Suriye etkisi, Hurriler ve nüfus hareketleri ön plana çıkmaktadır. Yeni Asur'da yakma işleminin sınırlı olması ve farklı özellikler göstermesi nedeniyle, bu kültür köken açısından zayıf bir faktör olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle, geleneğin Urartu'ya Kuzey Suriye ile bağlantılı topluluklar veya Hurri etkileri yoluyla aktarıldığı, ancak özünün Anadolu kökenli olduğu kabul edilmektedir. Van Gölü Havzası'nda, Erken Demir Çağı'nda Dilkaya, Karagündüz ve Ernis-Evditepe gibi merkezlerde sınırlı örneklerle ortaya çıkan küp gömme uygulaması, Urartu krallığı döneminde önemli bir yaygınlık kazanmıştır. Çavuştepe, Van Hisarı, Ayanis, Altıntepe ve Adilcevaz gibi önemli merkezlerde tespit edilen küp gömme uygulamaları, basit toprak çukurlardan taş sanduka mezarlara, oda mezar nişlerinden kaya yarıklarına ve kraliyet mezarlarına kadar çeşitli mezar tiplerinde kullanılmıştır. Bu süreçte küp biçimleri çeşitlenmiş, mezar eşyaları zenginleşmiş ve uygulama toplumun geniş kesimlerine yayılmıştır. Urartu'daki küp gömme geleneği, Anadolu'nun köklü yakma geleneğinin Demir Çağı'ndaki devamlılığını oluşturmaktadır. Krallığın güçlü siyasi yapısı, merkezi otoritesi, etnik çeşitliliği ve hoşgörülü inanç sistemi sayesinde bu uygulama en yoğun dönemini yaşamıştır. Bu durum, MÖ 9. ve 6. yüzyıllar arasında Anadolu, Kuzey Suriye ve genel olarak Doğu Akdeniz'de gözlemlenen yayılmayla paralellik göstermektedir.
Downloads
References
Alkım, B. (1966). Gedikli (Karahüyük) Kazısı Birinci Ön-Rapor. Belleten, 117(30), 1-26.
Altunkaynak, G., Özdemir, M. A. (2019). Alaybeyi Höyük Demir Çağ Tabakaları ve Buluntuları. In G. Altunkaynak (Ed.), Karaz’dan Büyük İskender’e Erzurum Ovasında Yeni Bir Kesif: Alaybeyi Höyük içinde (183-274). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
Barnett, R. D. (1963). The Urartian Cemetary at Igdyr. Anatolian Studies, 13, 153-198.
Belli, O. (1982). Urartular'da Hayat Ağacı inancı (1 levha ile birlikte). Anatolian Research, (8), 237-246.
Benedict, R. (1980). Urartians and Hurrians. Journal of American Oriental Society, 81, 100-112.
Bieńkowski, P. A. (1982), Some Remarks on the Practice of Cremation in the Levant. Levant, XIV, 80-89.
Bilgiç, E. ve Öğün, B. (1974). Adilcevaz Kef Kalesi Kazıları 1972. Türk Arkeoloji Dergisi, XII(1), 31-35.
Bittel, K., Herre, W., Otten, H., Röhrs, M. ve Schaeuble, J. (1958). Die Hethitischen Grabfunde von Osmankayası, Boğazköy-Hattuşa 2. Berlin: WVDOG71.
Burney, C. A. (1957). Urartian Fortress and Towns in the Van Region. Anatolian Studies, VII, 37-53.
Çambel, H., Braidwood, R. J., Özdoğan, M. Ve Schirmer, W. (1990). 1988 Yılı Çayönü Kazıları. XI. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, 59-81.
Çavuşoğlu, R. (2014). Kemerler. İstanbul: Rezan Has Müzesi Yayınları.
Çavuşoğlu, R. (2017). Urartu Krallığı: Kuruluş ve Yükseliş. Z. Taştan, M. Z. Duman ve E. Akköprü (Ed.), Edebiyat Fakültesi Panelleri içinde (105-114). İstanbul: Hiperyayın.
Çavuşoğlu, R., Biber, H., Kılıç, S. ve Yılmaz, H. (2019a). Van Çavuştepe Kalesi ve Urartu Nekropolü 2017 Yılı Çalışmaları. 40. Kazı Sonuçları Toplantısı, 3. Cilt, 275-297.
Çavuşoğlu, R., Biber, H., Yılmaz, H., Kılıç, S., Coşkun, İ. ve Haydaroğlu, C. (2019b). Van Çavuştepe Kalesi ve Nekropolü 2018 Yılı Çalışmaları. 41. Kazı Sonuçları Toplantısı, 4. Cilt, 17-29.
Çavuşoğlu, R., Biber, H., Yilmaz, H., Kılıç, S., Coşkun, İ., Levendoğlu, M. F., Varol, O., Haydaroğlu, C. ve Polat E. (2022). Van Çavuştepe Kalesi Ve Urartu Nekropolü 2019-2020 Yılı Çalışmaları, Kazı Sonuçları Toplantısı: 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları, 4, 67-80.
Çevik, N. (2000). Urartu kaya mezarları ve ölü gömme gelenekleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Çilingiroğlu, A. (1984). Urartu’da Toplu Nüfus Aktarımları. ANAR, 9, 311-323.
Çilingiroğlu, A. (1985). Van-Dilkaya Höyüğü 1984 Kazıları. VII. Kazı Sonuçları Toplantısı, 151-162.
Çilingiroğlu, A. (1987). Van-Dilkaya Höyüğü Kazısı. IX. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, 229-248.
Çilingiroğlu, A. (1988). Van-Dilkaya Höyüğü, 1987 Kazısı. X. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, 261-272.
Çilingiroğlu, A. (1991). Van-Dilkaya Höyüğü Kazıları, 1989. XII. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, 271-276.
Çilingiroğlu, A. (1993). Van-Dilkaya Höyüğü Kazıları Kapanış. XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, Cilt 1, 469-491.
Çilingiroğlu, A. ve Kozbe, G. (1994). Ayanis Kalesi Kazısı, 1992. XI. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, 445-456.
Çilingiroğlu, A. (1997). Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı, İzmir: Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
Deniz, E. (1986). Kazılardan Elde Edilen Yanmış Kemikler Üzerinde Arkeobiyolojik İncelemeler. II. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 119-128.
Derin, Z. (1993). Demir Çağ’da Doğu Anadolu’da Ölü Gömme Gelenekleri (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ege Üniversitesi, İzmir. Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp (Erişim Tarihi: 06.04.12).
Derin, Z. (1994), The Urartian Cremation Jars in Van and Elaziğ Museums Anatolian Iron Ages III. Anadolu Demir Çağları 3. The Proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van [Bildiri]. A. Çilingiroğlu, D. H. French, (Ed.), III. Anadolu Demir Çağları Sempozyumu Bildirileri, 6-12 Ağustos 1990, (49-62),Ankara: British Institute of Archaeology at Ankara.
Dönmez, Ş. (2003). Yeni Bulguların Işığında Orta Karadeniz Bölgesi Demir Çağı Çanak-Çömleğine Bir Bakış. Anadolu, 24, 1-17.
Dönmez, Ş. (2011). Yeni Arkeolojik Araştırmalar Işığında İstanbul'un (Tarihi Yarımada) Neolitik, Kalkolitik ve Demir Çağı Kültürleri Üzerine Genel Değerlendirmeler. Vakıf Restorasyon Yıllığı 2. Restorasyon, Konservasyon. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Duru, R. (2006). Gedikli Karahöyük I: Prof. Dr. U. Bahadır Alkım'ın yönetiminde 1964-1967 yıllarında yapılan kazıların sonuçları/The results of excavations directed by Prof. Dr. U. Bahadır Alkım in the years 1964-1967. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Erdal, Y. S. (2002). Baklatepe Geç Tunç Çağı Mezarından Gün Işığına Çıkarılan Yanmış İnsan İskelet Kalıntılarının Antropolojik Analizi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 19(2), 115-130.
Ekmen, H. (2012). Yeni Veriler Işığında Başlangıcından M.Ö. II. Binin Sonuna Kadar Anadolu'da Yakarak Gömme (Kremasyon) Geleneği. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5 (1), 23-49.
Emre, K. (1969). Altıntepe’de Urartu Seramiği. Belleten, 131(XXXIII), 279-289.
Erdoğan, S. (2026). Late Iron Age Burials (Baskıda).
Erkanal, H. (1991). Girnavaz Kazıları. 12. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, 277-293.
Garstang, J. (1953), Prehistoric Mersin Yumuk Tepe in Southern Turkey. Oxford: Oxford Clarendon Press.
Goetze, A. (1957). Kulturgeschichte des Alten Orients/Abschn. 3, Unterabschn. 1 Kleinasien/von Albrecht Götze. Kulturgeschichte des alten Orients, 3, 17-25.
Hançerlioğlu, O. (1975). İnanç Sözlüğü: Dinler, Mezhepler, Tarikatlar, Efsaneler. İstanbul: Remzi Kitapevi.
Hogarth, D. G. (1914). Carchemish I. London: University Of California Press.
Işıklı, M., & Parıltı, U. (2019). Doğu Anadolu’nun Geç Demir Çağı: Sorunlar ve Çözümsel Perspektifler. In A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı, & M. Saba (Eds.), Orta Ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med Ve Akhaimenid İmparatorlukları içinde (195-216). İstanbul: Ege Yayınları.
Kalkan, H. (2008). M.Ö. 6-4. Yüzyıllarda Doğu Anadolu: Arkeolojik Veriler Işığında Tarihsel ve Kültürel Değerlendirme (Yayımlnamamış Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, İzmir. Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp (Erişim Tarihi: 16.03.2024).
Karaosmanoğlu, M., Özkan, H., Öztürk, N., Can, B. ve Korucu, H. (2005). Altıntepe Kazısı 2003. 26. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 127-138.
Karaosmanoğlu, M. ve Korucu, H. (2015). Erzincan Altıntepe Kalesi. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 35, 36-59.
Kızıltan, Z. (2014). Marmaray-Metro Projeleri ve Yenikapı Arkeolojik Kurtarma Kazıları. Colloquium Anatolicum, XIII, 11-43.
Konyar, E. (2004). Doğu Anadolu Erken Demir Çağı Kültürü: Arkeolojik Kazı ve Yüzey Araştırmaları Bulgularının Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.ErişimAdresi:https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp (Erişim Tarihi: 01.03.2023).
Konyar, E. (2011). Urartu Mezar Tipleri ve Gömü Adetleri. Kemalettin Köroğlu ve Erkan Konyar (Ed.), Urartu Doğuda Değişim içinde (206-233). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Koşay, H. Z. (1968). Kuşsaray (Çorum) Sondajı. Türk Arkeoloji Dergisi, VI (I), 89-97.
Özfırat, A. (2005). Altıntepe. Arkeo Atlas, 4, 83-84.
Öğün, B. (1978a). Die Urartäischen Bestattungsbräuche. In Studien zur Religion und Kultur Kleinasiens, Volume 2, 639-678.
Öğün, B. (1978b). Die urartäischen Gräber in der Gegend von Adilcevaz und Patnos. Ekrem Akurgal (Ed.), Proceedings of the Tenth International Congress of Classical Archaeology içinde (61-67). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Özfırat, A. (2019). Van Gölü Havzası’nda Son Urartular ve Doğu Anadolu Yüksek Yaylası’nda Post-Urartu Dönemi. Aynur Özfırat, Şevket Dönmez, Mehmet Işıklı ve Mona Saba (Ed.), Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları içinde (217-262). İstanbul: Ege Yayınları.
Özgüç, T. (1969). Altintepe/2 Mezarlar, Depo Binasi Ve Fildişi Eserler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Sagona, A. G., & Sagona, C. (2003). The upper levels at Sos Höyük, Erzurum: A reinterpretation of the 1987 campaign. Anatolia Antiqua. Eski Anadolu, 11(1), 101-109.
Salvini, M. (2006). Urartu Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Seeher, J. (1993). Tarih Öncesi Çağlar'da Ölüm ve Gömü. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 59, 9-15.
Sevin, V. (1987). Urartu Oda-Mezar Mimarisinin Kökeni Üzerine Bazı Gözlemler. Anadolu Demir Çağları-Anatolian Iron Ages, 35–40.
Sevin, V., Kavaklı, E. (1995). Van-Karagündüz Erken Demir Çağı Nekropolü Kurtarma Kazıları 1992-1993. Kazı Sonuçları Toplantısı, 16/1: 331-350.
Sevin, V. ve Kavaklı, E. (1996). Van/Karagündüz: Bir Erken Demir Çağ Nekropolü - An Early Iron Age Cemetery, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Sevin, V., Özfırat, A ve Kavaklı, E. (1999). 1997-98 Van/Altıntepe Urartu Nekropolü Kazıları. Kazı Sonuçları Toplantısı, XXI(1), 421-425.
Sevin, V. (2003). Anadolu Akeolojisi. Der Yayınları, İstanbul.
Sevin, V. (2012). Van Bölgesinde Post-Urartu Dönemi: Yıkıntılar Üzerinde Yeni Bir Yaşam. Belleten, 276(LXXVI), 351-368.
Sürün, Y. (2024). Urartu Krallığı’nda Urne Gömü Geleneği: Sosyo-Kültürel Bir Yaklaşım. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van. Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp (Erişim Tarihi: 17.09.2023).
Tarhan, M. T., Sevin, V. (1993). Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1991. Kazı Sonuçları Toplantısı, XIV/I, 407-429.
Tarhan, M. T. (1994). Recent Research at the Urartian Capital Tushpa. Tel Aviv, 21, 22-57.
Tarhan, M. T., Sevin, V. (1994). Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları 1990 Yılı Çalışmaları. Belleten, 57(220), 843-862.
Tarhan, T. (2007). Urartu Urnelerindeki Ruh Deliklerinin Sayısal Gizemi. G. Umurtak, ġ. Dönmez ve A.
Yurtsever (Ed.), Refik Duru’ya Armağan/Studies in Honour of Refik Duru içinde (259-264). Ġstanbul: Ege Yayınları.
Thomson, G. (2007). Tarihöncesi Ege. Eski Yunan Tolumu Üzerine İncelemeler. (Çev. Celal Üster), İstanbul: Yordam Kitap.
Topbaş, A. Efe, T. ve İlaslı, A. (1998). Salvage Excavations of the Afyon Archaeological Museum, Part 2: The Settlement of Karaoğlan Mevkii and The Early Bronze Age Cemetery of Kaklık Mevkii. Anatolia Antiqua, VI, 21-94.
Öğün, B. (1974). Urartu Halk Mezarları. Cumhuriyet’in 50. Yıldönümü Anma Kitabı, 443-447.
Öğün, B. (1978). Die Urartäischen Bestattungsbräuche. In Studien zur Religion und Kultur Kleinasiens, Volume 2, 639-678.
Özbek, M. (1990). Son Buluntuların Işığında Çayönü Neolitik İnsanları. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, V, 161-173.
Özfırat, A. (2017). Melekli-Kültepe (Iğdır) Höyüğü, Urartu Kalesi Ve Columbarium: Ağrı Dağı’nın Kuzey Eteğindeki Minuahinili (Karakoyunlu) Kenti. Olba, XXV, 161-182.
Özgüç, T. (1948). Die Bestattungsbraeuche Im Vorgeschichtlischen Anatolia. Ankara: Ankara Üniversitesi.
Özgüç, T. (1969). Altintepe/2 Mezarlar, Depo Binasi Ve Fildişi Eserler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Uhri, A. (2010). Anadolu’da Ölümün Tarih Öncesi. Bir Geleneğin Oluşum Süreçleri. İstanbul: Ege Yayınları.
Van Lonn, M. N. (1966). Urartian Arts: Its Distinctive Traits in the Light of New Excavations, İstanbul. Leiden.
Woolley, L. (1952). Carchemish III. Verlag: Cambridge University Press.
Yener, K. A. Edens, C. Harrison, T. P. Verstraete, J. ve Wilkinson, T. J. (2000). The Amuq Valley Regional Project 1995-1998. American Journal of Archaeology, 104(2), 163-220.
Yılmaz, M. A., Karaosmanoğlu, M. (2019). Erzincan-Altıntepe Kalesi’nde Urartu Sonrası Sorunsalı. In A. Ö. Ş. D.-M. I. M. Saba (Ed.), Orta Ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları (323-350). İstanbul: Ege Yayınları.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 EUROASIA JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES & HUMANITIES
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
The journal is licensed under a 